Er is ook goed nieuws

donderdag 09 juni 2011 20:00

Jane Goodall inspireert en motiveert

Jane Goodall in gesprek met Bill Moyers

Geïnspireerd door de knuffelchimpansee Jubilee, een cadeautje van haar vader, ontwikkelde Jane Goodall zich van een jeugdige dierenliefhebber tot 's werelds bekendste chimpansee onderzoeker en activiste. In een tijd van vernietiging, nu iedere dag diersoorten uitsterven, houdt zij ons voor dat nog niet alle hoop vervlogen is.
Hoogtepunten uit het gesprek met Bill Moyers.

Driehonderd dagen per jaar onderweg

Bill Moyers: Het leven van vandaag de dag staat in groot contrast met het leven van de Jane
Goodall die wij vele jaren geleden ontmoetten. U woonde grotendeels alleen in het oerwoud met geen ander gezelschap dan de chimpansees, bracht urenlang door met observeren en het maken van aantekeningen. En nu bent u driehonderd dagen per jaar onderweg. U geeft lezingen, u motiveert mensen. Wat zijn uw drijfveren? 

Jane Goodall: Alles veranderde in 1986. In het begin van dat jaar zat ik nog in mijn droomwereld. Ik leefde in het oerwoud met die verbazingwekkende chimpansees. Ik was in het bos waarvan ik als kind gedroomd had, ik schreef wat en eens per jaar gaf ik onderwijs. Dat veranderde allemaal op een conferentie in Chicago waar chimpansee onderzoekers vanuit heel Afrika bij elkaar kwamen. Deze vierdaagse conferentie bevatte één sessie over natuurbehoud. Met een schok besefte ik hoe de ontbossing het chimpanseegebied in heel Afrika trof, hoe alarmerend de bevolking groeide, hoe er een bushmeat handel aan het ontstaan was, hoe de chimpanseepopulatie kromp van één tot twee miljoen bij de vorige eeuwwisseling tot zo'n 400.000 midden jaren 80. Dat besef maakte dat ik niet simpelweg terug kon keren naar mijn oude leven. Ik mis het leven in het bos. Twee keer per jaar ga ik een tijdje terug. Helaas zijn de chimpansees van het eerste uur er niet meer. Chimpansees kunnen ouder dan zestig jaar worden, maar toch. De chimpansees waar we nu mee te maken hebben, zijn hun achterkleinkinderen. Ook die worden weer gevolgd door een onderzoeksteam.

Bill Moyers: Al heel lang wil ik u vragen naar een van de chimpansees waar u het meest van gehouden hebt, David Greybeard. Wat was er zo speciaal aan hem?

Jane Goodall: Hij was de eerste chimpansee die zijn angst voor mij verloor en mij dichtbij liet komen. Hij introduceerde me als het ware tot die magische wereld in het bos. De andere chimpansees zagen dat David Greybeard niet bang was en geleidelijk aan begonnen zij te denken dat ik waarschijn toch niet zo heel erg eng was. David Greybeard was erg geliefd bij de andere chimpansees; de lagere in rang wendden zich tot hem voor bescherming. Hij had iets sympathieks over zich, een vriendelijk gezicht met wijd uit elkaar staande ogen en een prachtige grijze baard.

Gelijk al in die begindagen vond er een wonderlijke gebeurtenis plaats toen ik David Greybeard volgde. Ik dacht dat ik hem kwijtgeraakt was in de dikke onderbegroeiing maar even later vond ik hem terug, rustig zittend alsof hij op me zat te wachten, misschien was dat ook wel zo. Hij was alleen. Ik raapte een rode palmnoot op en bood hem die aan. Aanvankelijk draaide hij zijn hoofd van mij weg dus ik hield mijn hand nog iets dichter bij. Daarop keek hij mij recht in de ogen. Toen pakte hij de palmnoot aan, maar hij wilde hem niet hebben en liet hem op de grond vallen. Tegelijkertijd gaf hij een zacht kneepje in mijn hand op de manier waarop chimpansees elkaar geruststellen. Hij begreep dat ik geen kwaad in de zin had. We begrepen elkaar op dat moment zonder woorden.

Bill Moyers: U beschouwt wreedheid als de ergste menselijke zonde. U schreef eens: "Zodra we eenmaal beseffen dat een levend wezen gevoelens heeft en pijn ervaart en we veroorzaken dan toch nog opzettelijk pijn, dan zijn we schuldig. Of het nu om een mens gaat of een dier, wij ontmenselijken onszelf." Maar van de chimpansees heeft u geleerd dat ook dieren wreed kunnen zijn.

Jane Goodall: Ja, maar ik denk dat een chimpansee niet de intellectuele vermogens heeft om opzettelijk pijn te veroorzaken. Wij kunnen vooraf een marteling plannen en voeren deze vervolgens koelbloedig uit. Wreedheid bij chimpansees wordt altijd ingegeven door het moment, door een omstandigheid in de directe omgeving die noopt tot onmiddellijk geweld.

Bill Moyers: U zag mannen vrouwen aanvallen. U zag kannibalisme, zelfs bij vrouwen die pasgeboren baby's uit hun eigen gemeenschap opaten hoewel er genoeg ander voedsel voorhanden was. U beschrijft oorlogvoering door chimpansees. Gezien vanuit het oogpunt van leren over onszelf en onze evolutie, tot wat voor conclusie komt u dan?

Jane Goodall: Ik denk dat agressie mee geëvolueerd is met de mens. Je kunt niet om je heen kijken in deze wereld en je ogen sluiten voor het feit dat we extreem agressief en gewelddadig kunnen zijn, en vaak ook zijn. Maar we hebben ook liefde, medeleven en altruïsme geërfd en deze neigingen komen ook voor bij chimpansees. Het is alsof ieder van ons een donkere kant heeft en een nobele kant. En ik denk dat het ieders persoonlijke verantwoording is de ene kant te onderdrukken en de andere kant te ontwikkelen.

Bill Moyers: 99 Procent van alle zoogdier- en plantsoorten die sinds onheuglijke tijden bestaan hebben, zijn verdwenen. Vijf keer eerder zijn er al grote versnellingen geweest in het uitsterven van soorten. En nu gebeurt het weer.

Jane Goodall: Onze menselijke impact op de planeet, onze uitstoot van broeikasgas, onze roekeloze verwoesting van de natuur, de groeiende bevolkingsdruk hebben allemaal een vernietigend effect dat leidt tot de zesde grote uitsterving. En deze gaat sneller dan de vorige vijf, je hoeft maar om je heen te kijken. Twee maanden geleden was ik in Groenland getuige van het snelle smelten van de ijskap. De Inuits die mij vergezelden hadden tranen in hun ogen bij het zien van die grote brokken ijs die afbraken en in het water plonsden. Ik vind dat hier een beroep op onze verantwoordelijkheid gedaan wordt. We passen iedere omgeving maar aan naar onze behoefte, we moeten nu eindelijk eens goed na gaan denken over de consequenties op lange termijn van de veranderingen die wij veroorzaken.

Bill Moyers: We begonnen ons gesprek met de chimpanzees. Wat kunnen we van hen leren dat ons zou kunnen helpen de problemen van de wereld het hoofd te bieden?

Jane Goodall: Een ding dat we kunnen leren is minder arrogant te zijn en ons te realiseren dat we een deel zijn van het grote geheel. Sommige mensen denken dat het niet zo'n probleem is als er hier en daar een paar diersoorten uitsterven. Maar ik ben op plaatsen geweest waar verlammende armoede een gevolg is van milieuvervuiling. We moeten onderhand de consequenties van ons egoïstische gedrag inzien.

Bill Moyers: Zijn de chimpansees zich bewust van hun omgeving, maken zij zich zorgen over het verdwijnende oerwoud om hen heen en het steeds moeilijker vinden van voedsel dat voorheen in overvloed aanwezig was?

Jane Goodall: Ze weten wel dat het moeilijke tijden zijn, maar ik ben ervan overtuigd dat zij zich niet bewust zijn van het waarom. 'Ja, het bos was er gisteren nog en nu is het er niet meer. Vorig jaar kon ik hier rustig rondlopen en nu word ik neergeschoten.' Ik bedoel, ze beseffen dat er dingen veranderen maar ze kunnen niet beredeneren wat.

Bill Moyers: Ze zijn een bedreigde diersoort. U zei net dat er nog ongeveer een miljoen waren toen u in 1960 naar Afrika ging.

Jane Goodall: Nu zijn het er minder dan 300.000. Daarbij komt nog dat veel van de overgebleven chimpansees verspreid zijn over kleine stukjes, gefragmenteerd oerwoud, gescheiden van andere groepen chimpansees. Ze hebben geen kans om voort te bestaan in de toekomst omdat de genenpoel te klein wordt.  Wanneer de chimpansee uitsterft verliezen we een venster op onze eigen evolutie. Ik heb me jarenlang mogen verdiepen in deze fascinerende dieren die zo ontzettend op ons lijken en die desondanks in een andere wereld leven. Het is wonderlijk. Ik zal nooit kunnen weten wat ze eigenlijk denken. Ik kan er alleen maar naar raden. Dat geldt ook voor de olifanten en gorilla's en alle andere dieren die we op de rand van uitsterven hebben gebracht. Straks kijken onze achterkleinkinderen terug en dan zullen ze zeggen: 'Hoe hebben ze het kunnen doen? Ze wisten waar ze mee bezig waren. Waarom hebben ze niet ingegrepen?'

Bill Moyers: Is er ook goed nieuws?

Jane Goodall: Er is zeker ook goed nieuws. Zal ik beginnen bij Gombe?
Toen ik daar begon leefden er 150 chimpansees in drie verschillende groepen vlak langs het meer. Vanuit Kigoma kon je kilometers ver lopen langs de oever door chimpanseegebied. Er waren weinig dorpen. In de jaren 90 vloog ik in een vliegtuig over het gebied. Ik wist wel dat er ontbossing was maar ik had geen idee dat het zo erg was. Het bos was gewoon weg, dit kleine eilandje van oerwoud is omringd door ontgonnen land, erosie, grondverschuivingen en schrikwekkende armoede. Er zijn veel te veel mensen om van het land te kunnen leven. Hoe kunnen we ook maar denken aan het redden van chimpansees bij zoveel menselijk lijden?
Dat heeft geleid tot het Jane Goodall Institute's TACARE program [Lake Tanganyika Catchment Reforestation and Education]. Het programma heeft in de loop van de jaren op holistische wijze bijgedragen aan de verbetering van het leven van de mensen in 24 dorpen rondom Gombe. Een andere manier van landbouw, ontwikkeling van waterprojecten e.d. Bijzonder waardevol zijn de microkredieten voor vrouwen gebleken. Een groep van vijf vrouwen leent een klein bedrag, ieder voor een ander project of allemaal voor hetzelfde. Het moet wel om duurzame projecten gaan. Dus ze kopen misschien een paar kippen, verkopen de eieren, brengen kuikens groot en verkopen nog meer. Dan betalen ze terug en de volgende keer kunnen ze een iets grotere lening afsluiten. Al deze vrouwen zijn nu zelfstandiger geworden omdat ze iets hebben dat van henzelf is. Zodra hun levensomstandigheden verbeterden raakten zij meer betrokken bij de bescherming van het bos. Zij beschermen nu een bufferzone tussen de chimpansees van Gombe en de dorpen.

Bill Moyers: Met andere woorden, zodra de levensomstandigheden verbeteren, raken mensen meer geïnteresseerd in natuurbescherming. Ze begrijpen beter wat er op het spel staat en hoe hun lokale economie afhankelijk is van het milieu.

Jane Goodall: Juist. De mensen begrijpen wat er gebeurt als je teveel bomen kapt. Ze hebben het zien gebeuren en ze begrijpen het volkomen. De bomen, het water, het milieu, hun toekomstige welvaart en geluk hangen allemaal met elkaar samen.

Lees het hele interview: http://bit.ly/jezXBj