fbpx

ChimpGlimp Gedragsreeks -Tooluse

ChimpGlimp Gedragsreeks -Tooluse
19 maart 2018 Linda van Hage

Goed gereedschap is het halve werk! – ChimpGlimp


door: Manon de Visser

Dr. Jane Goodall rapporteerde in 1960 al dat chimpansees werktuigen kunnen maken en deze vervolgens ook met een specifiek doel gebruiken. Binnen de gedragsbiologie wordt hiervoor de Engelse term ‘tool-use’ gebruikt. Maar wat is het nu eigenlijk? Wat zegt het over de intelligentie van een chimpansee en welke dieren kunnen het nog meer?

Goodall ontdekte in Afrika dat chimpansees in het wild gebruikmaken van takken en twijgen om termieten te vangen uit termietenheuvels. Op deze slimme manier kwamen de chimpansees aan een heerlijk tussendoortje dat normaal gesproken moeilijk te bereiken is. De gaten in de termietenheuvel zijn namelijk te smal voor de mensapen om direct hun vingers in te steken. Daarbij zou het met de vingers sowieso een ongemakkelijke bezigheid zijn, aangezien de termieten zich ‘vastbijten’.

In antwoord op de bevinding van Goodall, deed haar toenmalige mentor Louis Leakey de volgende, beroemde uitspraak: “Now we must redefine ‘tool’, redefine ‘man’, or accept chimpanzees as humans.” In het verleden werd namelijk gedacht dat het maken en gebruiken van gereedschap handelingen waren die alleen toegekend konden worden aan de mensheid, die superieur zou zijn aan de rest van het dierenrijk.

TermiteFishingEen relatief jonge chimpansee (Pan troglodytes) bovenop een termietenheuvel met de heuse ‘termietenhengel’ in de hand. De termieten zijn een snack en worden van het stokje af gegeten. Fotograaf: Michael Neugebauer.

Cognitief vermogen

Om te weten hoe je een bepaald object kunt manipuleren en dit effectief kunt inzetten om een doel te bereiken, is behoorlijke intelligentie en goed inzicht nodig. De term ‘cognitie’ komt daarbij al gauw ter sprake. Dit is het vermogen om dingen te leren, waar te nemen en om problemen op te lossen. Mensen blinken hierin op een technisch vlak uit: we hebben onder andere voertuigen gebouwd om sneller te kunnen voortbewegen, keukengerei ontwikkeld waarmee we de mooiste gerechten klaarmaken en allerlei elektronische apparaten ontworpen voor communicatieve, medicinale, wetenschappelijke en vele andere doeleinden.

De “chimpioenen” in uitvinden!

Bij chimpansees zien we soortgelijke uitvindingen. Vooral in de keuken van een chimpansee vinden we veel gereedschappen. Ze gebruiken de twijgen om termieten te hengelen en stenen om noten mee te kraken. Sommige chimpansees gebruiken mos, wat zij van de grond plukken, als een soort spons om water mee op te zuigen. Deze ‘mosspons’ kunnen zij vervolgens vervoeren, zodat zij het water ergens anders kunnen drinken. Het mos functioneert dus als een soort natuurvriendelijke bidon.

Daarnaast zijn chimpansees niet compleet vegetarisch. Zij gebruiken af en toe speren, gemaakt van houten stokken met een verscherpte punt, om te jagen op bijvoorbeeld galago’s en andere apensoorten. Takken blijken ook heel nuttig voor andere doeleinden. Zoals te zien in de video, is vanuit de dierentuin Arnhem Burgers’ Zoo zelfs duidelijk bewezen dat chimpansees een stok als verlengde van hun arm gebruiken om verdachte voorwerpen uit de lucht te kunnen slaan!

In deze video is te zien hoe een chimpansee met, zo lijkt het, voorbedachte rade een drone uit de lucht slaat om deze vervolgens nader te kunnen inspecteren!

Van aap tot insect

Vandaag de dag weten we dat niet alleen mensen en verschillende soorten apen gereedschap gebruiken, maar ook diverse andere diersoorten behorende tot de zoogdieren, vogels, reptielen, vissen en zelfs insecten. Net als bij chimpansees zijn de meeste gereedschappen bedoeld als primitief keukengerei. Dieren richten zich niet zo zeer op het ontwikkelen van high-tech apparatuur en voertuigen zoals wij dat doen. Het voornaamste, dagelijkse doel van veel diersoorten blijft namelijk nog steeds het vergaren en verdedigen van voedsel. Zo staan bijvoorbeeld verschillende kraaiensoorten erom bekend dat ook zij zelfgemaakte hengels met haken gebruiken om mee te kunnen wroeten in gaten van bomen, of om stukjes voedsel uit een lange buis te vissen.

HawaiianCrowDeze foto toont een van de meest bedreigde kraaiensoorten van de wereld, de Hawaiikraai (Corvus hawaiiensis), die een zelfgemaakt ‘haakje’ gebruikt om te vissen naar eten. Fotograaf: Ken Bohn/San Diego Zoo Global.

Niveaus van redenering

‘Tool-use’ is een veel voorkomend fenomeen. Moeten wij dan ook geloven dat de dieren iets vooruit plannen? Zijn ze zich, net als ons, in zekere mate bewust van de oorzaak en het gevolg van hun acties? In dat geval wordt veelal gesproken van “goal-directedness” en “planning”. Of is het puur aangeleerd, automatisch gedrag? Dan wordt het weer eerder verklaard door “trial-and-error learning”, waarbij een dier door het telkens opnieuw proberen steeds beter wordt in een handeling. Of misschien is het helemaal niet aangeleerd, maar is zulk gedrag in sommige gevallen al simpelweg evolutionair zo “ingeprogrammeerd”.

Onder wetenschappers bestaat er in ieder geval nog veel discussie over deze mogelijke verklaringen en uiteraard verschilt het ook sterk per diersoort. Bij chimpansees weten we in ieder geval dat het gebruik, maar ook zeker het maken van gereedschappen relatief complex is, waardoor het moeilijk te geloven is dat deze dieren niet vooruit plannen!

Wil je meer weten over ‘tool-use’ of heb je andere vragen? Contacteer dan direct het Jane Goodall Instituut Nederland of de auteur van dit ChimpGlimp artikel. Wij zoeken het graag voor je uit!

Jane Goodall Instituut Nederland: info@janegoodall.nl
Manon de Visser: 
manon.devisser@janegoodall.global

Vergeet ons ook niet te volgen op social media!

Bronnen:
– Goodall, J. (1986). “The Chimpanzees of Gombe: Patterns of Behavior”. (Harvard University Press).
– Seed, A. & Byme, R. (2010). “Animal Tool-Use Minireview”. Current Biology. 20: R1032-R1039.