fbpx

ChimpGlimp Gedragsreeks -Vlooien

ChimpGlimp Gedragsreeks -Vlooien
11 april 2018 Linda van Hage

Vlooien, maar niet vanwege vlooien – ChimpGlimp     


door: Manon de Visser

Chimpansees vlooien dagelijks. Vaak zijn twee of meerdere chimpansees verwikkeld in een zogenaamde ‘vlooisessie’. Één van de apen zal hierbij de ‘vlooier’ zijn. Deze gaat met de lippen of vingers door de vacht van de ander: de ‘ontvanger’. Ondanks wat de naam suggereert, zijn de chimpansees niet op zoek naar vlooien…

Chimpansees vlooien elkaar om verschillende redenen. Gedragsbiologen zijn het er in ieder geval over eens dat de apen niet op zoek zijn naar vlooien, want die hebben chimpansees niet! Toch zijn ze wel op zoek naar íets: bepaalde ongerechtigheden en vuiltjes. Het vlooien heeft dus wel degelijk een reinigende functie. Misschien nog belangrijker: het vlooigedrag is één van de belangrijkste sociale gedragingen. Binnen deze sociale context heeft het vlooien verschillende functies.

Grooming

De vlooier (links) gaat met de vingers door de vacht van de ontvanger (rechts). Soms vlooit de één de ander, maar het komt ook regelmatig voor dat chimpansees elkaar tegelijkertijd aan het vlooien zijn. Auteursrecht: Het Jane Goodall Instituut Nederland.

Een beetje sociaal zijn          
Vlooien, ook wel ‘grooming’ in het Engels, zorgt ervoor dat sociale banden worden opgebouwd, onderhouden en versterkt. Er kunnen hele ‘vriendschappen’ door ontstaan. Chimpansees zijn namelijk, net als mensen, sociale wezens die graag een beetje aandacht krijgen van en schenken aan elkaar. Het knuffelen en gezellig bij elkaar zitten, gaat dan al gauw gepaard met het vlooigedrag. Alle chimpansees doen het en het zit dus in hun natuur.

Een beetje slijmen en onderhandelen       
Een chimpansee die lager in rang is, zal de dominantere chimpansees doorgaans vaker vlooien dan andersom. Dit verschil is minder duidelijk te observeren bij chimpansees dan bij andere apensoorten, maar het is er wel. Één van de verklaringen is dat het vlooien ingezet kan worden als een middel om een beetje te slijmen en te onderhandelen. Zie het als volgt: door een dominantere aap vaak te vlooien, kun je op den duur wellicht zelf hoger op de hiërarchiële ladder klimmen.

Ook lijkt het erop dat het vlooien ingezet kan worden als een middel om te onderhandelen over voedsel, maar ook over paringen en partners. Je kunt je bijvoorbeeld voorstellen dat er veel competitie is tussen mannelijke chimpansees. Door het vlooien nemen zij een stukje van deze competitie weg, doordat zij op deze manier onderling een soort ‘verdeling’ maken. Ook worden vruchtige vrouwen soms langdurig gevlooid door de mannen om hen tevreden te stellen.

Een beetje ontspannen
Naast de ‘zakelijke’ kant kan het vlooien een manier zijn om te ontspannen. Het vlooigedrag zorgt namelijk ook voor een flinke afname in stress. Dit is niet moeilijk voor te stellen: veel mensen vinden het ook prettig wanneer hun haren geborsteld worden door een ander of wanneer er eens heerlijk over de rug geaaid wordt. Dit lijkt bijzonder veel op vlooigedrag. Het sociale gedrag van mensen is nog veel complexer dan dat van chimpansees. Toch kunnen veel meer manieren waarop mensen nét even wat liever doen tegen elkaar, beschouwd worden als een vorm van menselijk ‘vlooien’.

We weten dat het vlooigedrag stressverlagend werkt omdat het frequenter voorkomt in situaties van sociale spanningen. Wanneer er meer agressie is binnen een groep chimpansees, vlooien zij elkaar vaker, waarna de agressie weer afneemt. Ook in andere stressvolle tijden, bijvoorbeeld bij slechter weer, vlooien chimpansees elkaar intensiever om beter te kunnen ontspannen. Ze vlooien elkaar trouwens ook wanneer zij juist relaxed zijn en er dus alle tijd is om vriendelijk te zijn naar elkaar toe. Een vlooisessie kan seconden, minuten en soms uren duren.

Computers modelleren een andere reden…         
Een computermodel opgezet door wetenschappers van de Universiteit van Groningen toont over het gehele plaatje iets heel anders aan. Namelijk dat, op zijn simpelst gezegd, het vlooigedrag om één enkele reden bestaat: de angst om te verliezen in een gevecht. De wetenschappers gebruiken zogenaamde ‘nul-modellen’ die uitgaan van de meest simpele situatie. Met behulp van een dergelijk ‘nul-model’ kan de computer vaak één simpele verklaring zoeken die een relatief complex vraagstuk beantwoordt. Angst om te verliezen in een gevecht klinkt als een aannemelijke verklaring. De eerder genoemde facetten zijn er namelijk op de één of andere manier toch allemaal mee verbonden: hiërarchie, agressie, stress, etc.

pexels-photo

Wetenschappers van de Universiteit van Groningen bouwden een ‘nul-model’ dat aantoonde dat vlooigedrag verklaard kan worden door de angst om te verliezen in een gevecht.

In tegenstelling tot een computermodel is de realiteit vaak een stuk complexer. Het is daarom waarschijnlijk dat vlooigedrag inderdaad verschillende functies heeft. Dit werd overigens ook nooit ontkend door de wetenschappers achter het nul-model. Daar komt bij dat we nog veel te leren hebben. Zo hebben wetenschappers bijvoorbeeld ook ontdekt dat er, met betrekking tot vlooien, culturele verschillen bestaan tussen chimpanseegroepen. Waar de verschillen vandaan komen en waarom de chimpanseegroepen verschillende technieken gebruiken, wordt nog onderzocht.

_1010679_vlooien_02

Deze methode van vlooien heet ‘handjeklapvlooien’, waarbij beide apen elkaar een soort ‘high-five’ geven en vervolgens elkaars hand vasthouden tijdens het vlooien. Niet alle chimpanseegroepen vlooien op deze manier en behalve dat de oksels beter gevlooid kunnen worden, is het onduidelijk waarom de chimpansees dit doen.
Fotograaf: Sonja Ammerlaan.

Wil je meer weten over vlooigedrag of heb je andere vragen? Contacteer dan direct het Jane Goodall Instituut Nederland of de auteur van dit ChimpGlimp artikel. Wij zoeken het graag voor je uit!

JGI NL: info@janegoodall.nl
Manon de Visser:
manon.devisser@janegoodall.global

Vergeet ons ook niet te volgen op social media!

Bronnen:
– “Cultuur bij Chimpansees: van vlooien tot mode.” (2015) Wetenschapscommunicatie Radboud Universiteit. Geraadpleegd van: http://www.ru.nl/nieuws-agenda/nieuws/vm/language-studies/taalwetenschap/2015/cultuur-chimpansees/.
– Fedurek, P. & Dunbar, R.I.M. (2009). “What does mutual grooming tell us about why chimpanzees groom?” Ethology. 115(6): 566-575.
– Goodall, J. (1986). “The Chimpanzees of Gombe: Patterns of Behavior”. (Harvard University Press).
– Newton-Fisher, N.E. & Lee, P.C. (2011). “Grooming reciprocity in wild male chimpanzees”. Animal Behaviour. 81: 439-446.
– Puga-Gonzalez, I., Hildenbrandt, H., Hemelrijk, C.K. (2009). “Emergent Patterns of Social Affiliation in Primates, a Model”. PloS Computational Biology. 5(12): e1000630.
– Van Lawick-Goodall, J. (1968). “The Behaviour of Free-licing Chimpanzees in the Gombe Stream Reserve.” Animal Behaviour Monographs. 1: 161-311.
– Van Veen, P. (2017). “Verliefd op je klant: wat een bioloog je kan leren over verkoop en klantcontact.” (Uitgeverij Business Contact)