fbpx

ChimpGlimp Gedragsreeks -Gapen

ChimpGlimp Gedragsreeks -Gapen
10 juli 2018 Linda van Hage

Apen, gapen, slapen – ChimpGlimp     


Door: Manon de Visser

Gapen, ook wel geeuwen, is een fenomeen dat bekend is bij zowel mens als dier. Het gapen van mensen en chimpansees lijkt ontzettend veel op elkaar. Gapen is een handeling die veelal te maken heeft met het ademhalingssysteem. Wij mensen doen het bijvoorbeeld als we moe zijn, verveeld zijn, stress hebben, of als we een ander zien gapen. Ook bij andere apen is dit het geval, zeker bij chimpansees.

Een geeuw kan zich opdringen om verschillende redenen. Wat is het gaapreflex nu precies? Hierop is niet één antwoord te geven. Niet voor mensen, niet voor chimpansees en ook niet voor alle overige dieren. Bij het gapen gaat, zoals we weten, de mond wagenwijd open terwijl de ogen sluiten. Dit is vaak moeilijk te onderdrukken bij een ‘echte’ geeuw. Bepaalde spieren spannen zich aan en de buizen van Eustachius openen zich. Dit voelt men wel eens doordat het oor ‘plopt’, het gevolg van het gelijk worden van de druk binnen en buiten het oor. De kans is groot dat chimpansees dit ook merken.

ngamba_yawn2

Foto door: Sonja Ammerlaan
Dit is een ‘milde’ gaap bij chimpansee Eddy van Ngamba Island. De ogen zijn namelijk nog voor een klein deel open en de mond is nog niet maximaal geopend. Leuk weetje: de chimpansee naast Eddy heet Tumbo.

Slaap hebben is niet de enige reden
Bij mensen is het gapen in een sociale groep een relatief ongewenst gedrag; het ziet eruit alsof men verveeld is, of zich slaperig voelt en zich weinig aantrekt van de omgeving. Of chimpansees hier ook zo over denken valt niet te zeggen, maar wat we wel weten is dat dit heus niet altijd het geval is. Hoewel gapen verbonden is aan slaperigheid en verveeldheid, kan het ook plaatsvinden om hele andere redenen.

woman_yawn

Stress en warmte
Al jaren wordt het gapen gebruikt als stress-indicator in het gedragsonderzoek, omdat het gelinkt is aan het vrijkomen van het stresshormoon ‘cortisol’. Er zijn nog meer van dergelijke stressgedragingen, deze komen vast eens terug in een nieuwe ChimpGlimp.

Naast stress spelen ook temperaturen een rol. Hoe warmer het is, hoe meer er gegaapt wordt volgens de“Thompson Cortisol” hypothese. Uiteraard hangt dit ook weer samen met het gevoel vanslaperigheid, het ‘wegdommelen’ in de zon bijvoorbeeld. In de dierentuin zul je dit opzonnige dagen niet alleen waarnemen bij de chimpansees, maar ook bij vele andere dieren.

Niet wat, maar waarom?
Nu we weten hoe gapen eruit ziet en wanneer het gebeurt, resteert alsnog de vraag wat nu de precieze functie is. Wetenschappers zijn zeer verdeeld over de specifieke doel van het gapen. Ook hier is dus niet één verklaring, er bestaan namelijk wel ongeveer 20 verschillende hypothesen. Deze redenen variëren sterk. Een geeuw zou een betere zuurstofopname kunnen veroorzaken, alertheid kunnen verhogen, hersentemperatuur kunnen reguleren en hormonen in het lichaam kunnen reguleren die te maken hebben met emoties, stemmingen en het trek hebben in eten.

barbary_yawn_sunshine

Bij deze berberaap speelt de warmte van de zon waarschijnlijk een grote reden bij het gapen. Het veroorzaakt mogelijk slaperigheid, of reguleert waarschijnlijk de fysieke (hersen)temperatuur.

Door empathie gaan we ‘na-gapen’
Gapen is erg aanstekelijk. Opvallend hierbij is dat het gapen aanstekelijker is wanneer het gedaan wordt door iemand waar we het goed mee kunnen vinden. Dit geldt ook voor chimpansees en wordt verklaard door de aanwezigheid van een empathisch vermogen. Waarom is dit alles het geval? In het wild zou het gapen bij de chimpansees bijvoorbeeld een signaal kunnen zijn. Indien de chimpansees samen op pad zijn en één chimpansee gaapt, kan dit een teken zijn van vermoeidheid. Het teruggapen laat zien dat het signaal ontvangen en ook begrepen is. Dit sociale gedrag zorgt er dan bijvoorbeeld voor dat de groepsgenoten behulpzaam kunnen zijn en extra alert kunnen zijn indien dat nodig is, wat evolutionair gezien voordelig is. Dit is slechts één van de verklaringen voor het ‘na-gapen’.

Leuk om te weten is dat het tonen van een ‘gaap-foto’ vaak al aanstekelijk genoeg is. Voor mensen is zelfs het lezen van het woord al aanstekelijk! Dus geef toe – hoe vaak heb jij gegaapt tijdens het lezen van dit artikel?

Wil je meer weten over gapen of heb je andere vragen? Contacteer dan direct het Jane Goodall Instituut Nederland of de auteur van dit ChimpGlimp artikel. Wij zoeken het graag voor je uit!

JGI NL: info@janegoodall.nl
Manon de Visser:
manon.devisser@janegoodall.global

Vergeet ons ook niet te volgen op social media!

Bronnen:
– Anderson, J. R., Myowa-Yamakoshi, M., Matsuzawa, T. (2004). “Contagious yawning in chimpanzees”. Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences. 271: S468.
– Deputte, B.L., (1994). “Ethological Study of Yawning in Primates . I. Quantitative Analysis and Study of Causation in Two Species of Old World”. Ethology.  98: 221–245.
– De Waal, F. (2012). “Een tijd voor empathie: wat de natuur ons leert over een betere samenleving”. Amsterdam: Contact.
– Gallup, A.C. (2010). “Letter to the editor: Yawning as a behavioral adaptation to heat stress
and water scarcity in white-faced capuchins (Cebus capucinus)”. Am. J. Phys. Anthropol. 142: 670–671.
– Gallup, A.C. & Eldakar, O.T. (2012). “The thermoregulatory theory of yawning: What we know from over 5 years of research”. Front. Neurosci. 6: 1–13.
– Madsen, E.E., Persson, T., Sayehli, S., Lenninger, S., Sonesson, G. (2013). “Chimpanzees Show a Developmental Increase in Susceptibility to Contagious Yawning: A Test of the Effect of Ontogeny and Emotional Closeness on Yawn Contagion”. PLoS ONE. 8(10): e76266.
– Palagi, E., Norscia, I., Demuri, E. (2014). “Yawn contagion in humans and bonobos: emotional affinity matters more than species”. PeerJ. 12(2): e519.
– Provine, R. (2010). “Yawning as a Stereotyped Action Pattern and Releasing Stimulus”. Ethology. 72(2): 109–22.
– Sclafani, V., Norscia, I., Antonacci, D., Palagi, E. (2012). “Scratching around mating: Factors
affecting anxiety in wild Lemur catta”. Primates. 53: 247–254.
– Seward, Liz (2007-09-10). “Sign of empathy”. BBC News.
– Thompson, S.B.N. (2014). “Yawning, fatigue, and cortisol: Expanding the Thompson Cortisol
Hypothesis”. Med. Hypotheses. 83: 494–496.
– Thompson, S.B.N. (2012). “Born to yawn? Understanding yawning as a warning of the rise in cortisol levels: randomized trial”. Interact. J. Med. Res. 1: e4.