Op 1 september vieren we World Primate Day, een dag waarop wereldwijd aandacht wordt gevraagd voor de bescherming van apen en andere primaten. Een mooie gelegenheid om stil te staan bij de bijzondere dieren die zoveel met ons gemeen hebben. En bij een speciale chimpansee die dat voor miljoenen mensen wereldwijd zichtbaar maakte: Wounda.
Haar verhaal is er één van verlies, herstel en uiteindelijk hoop. Een verhaal waarin de kracht van goede zorg, sociale verbondenheid en een veilige omgeving centraal staat. En een verhaal dat ook voor Jane Goodall een onvergetelijk moment werd.
Van slachtoffer van de illegale handel naar een tweede kans
Net als veel andere chimpansees die in het opvangcentrum Tchimpounga van het Jane Goodall Institute (JGI) terechtkomen, werd Wounda slachtoffer van de illegale handel in wilde dieren. Ze werd door stropers uit haar natuurlijke omgeving en bij haar familie weggehaald. Een traumatische gebeurtenis, niet alleen voor Wounda, maar ook voor haar chimpanseefamilie en -groep. Chimpansees laten hun jongen niet zomaar achter. Uit onderzoek blijkt dat er gemiddeld meerdere chimpansees worden gedood bij de vangst van één levende chimpansee.
In 2004 werd Wounda onder erbarmelijke omstandigheden gered. Ernstig verzwakt kwam ze aan bij Tchimpounga, waar haar lange weg naar herstel begon. Haar toestand was zo kritiek dat haar verzorgers haar de naam Wounda gaven, wat verwijst naar “dicht bij de dood”. Ze had ongeveer de helft van haar lichaamsgewicht verloren. Maar Wounda gaf niet op.
“Toen ik de foto’s van Wounda zag, zoals ze bij het opvangcentrum Tchimpounga aankwam, kon ik me niet voorstellen dat ze het zou overleven. Het was dankzij Rebeca – volledig dankzij Rebeca – dat ze het heeft gered.”
— Dr. Jane Goodall
Dankzij intensieve medische zorg en de voortdurende aandacht van haar verzorgers begon ze langzaam te herstellen. Haar herstel was uitzonderlijk. Zo kreeg Wounda een bloedtransfusie van een andere chimpansee; vermoedelijk de eerste bekende bloedtransfusie tussen chimpansees in Afrika.
Van een jonge chimp die nauwelijks in leven was, groeide Wounda uit tot een sterke en sociale chimpansee die klaar was voor een nieuwe fase in haar leven.
Een nieuw thuis op Tchindzoulou Island
Wanneer een chimpansee voldoende is hersteld, begint een nieuwe stap: de introductie bij andere geredde chimpansees. Het uiteindelijke doel is om deze dieren dan over te brengen naar één van de beboste eilanden van het Tchimpounga-reservaat.
Daar kunnen ze een veel natuurlijker, semi-wild leven leiden, met veel ruimte om te klimmen, zoeken naar voedsel, spelen en sociale relaties op te bouwen. De eilanden worden beschermd door de omliggende rivieren en bieden de chimpansees een veilige omgeving, weg van de gevaren van de illegale handel.
Het samenstellen van de chimpansee-groepen gebeurt zorgvuldig. Leeftijd, geslacht, persoonlijkheid en bestaande sociale relaties spelen allemaal een rol. Zo proberen de verzorgers groepen samen te stellen waarin chimpansees zich sociaal kunnen ontwikkelen en een zo natuurlijk mogelijk leven kunnen leiden. Voor Wounda kwam dat moment in 2013.
Het moment dat de wereld over ging
Wounda was inmiddels sterk genoeg om naar Tchindzoulou Island te verhuizen. Ze werd begeleid door onze collega, dierenarts Dr. Rebeca Atencia, die haar vanaf haar redding had verzorgd. Rebeca en Wounda hadden daardoor al een bijzondere band opgebouwd. Ook Jane Goodall was die dag aanwezig om Wounda vrij te laten. Jane en Wounda hadden elkaar voor die dag nog nooit ontmoet.
Wanneer Wounda uit haar transportkist komt, neemt ze eerst even haar nieuwe omgeving in zich op. Ze kijkt om zich heen en loopt vervolgens terug naar Rebeca. Daarna draait ze zich om, klimt op de kist en loopt recht op Jane af.
En dan gebeurt het moment dat de hele wereld zou zien. Wounda slaat haar armen om Jane heen.
Het beeld van deze omhelzing ging wereldwijd rond. Voor Jane was het een moment dat haar altijd zou bijblijven. Niet omdat ze geloofde dat Wounda haar letterlijk “bedankte”, maar omdat het moment zo krachtig liet zien hoe bijzonder de band tussen mensen en chimpansees kan zijn. Jane zag er opnieuw een bevestiging in van wat ze al decennialang vertelde: chimpansees zijn intelligente, gevoelige en sociale dieren met een rijk emotioneel leven.
Bekijk het bijzondere moment
Het moment waarop Wounda Jane omhelst, werd vastgelegd door onze JGI collega Fernando Turmo, fotograaf en videograaf van Tchimpounga. De bijzondere beelden van hun ontmoeting gingen de wereld over en maakten Wounda’s verhaal wereldwijd bekend.
Van overleven naar moederschap
Maar het verhaal van Wounda eindigt niet bij die bijzondere omhelzing. Op Tchindzoulou groeide ze uit tot het alfavrouwtje van haar groep. Ze bouwde sterke sociale banden op met andere chimps en vond haar plek binnen de groep.
En toen gebeurde er iets bijzonders: ondanks het langdurige anticonceptie-implantaat dat vrouwelijke chimpansees in Tchimpounga krijgen, raakte Wounda toch drachtig. Ze kreeg een dochter: Hope.
Hope groeide op onder de bescherming van haar moeder, terwijl zij langzaam de omgeving en de andere chimpansees om hem heen ontdekte. Wounda was voorzichtig en beschermend, maar liet steeds meer leden van de groep toe in het leven van haar dochter. Haar goede chimp-vriendin Kudia speelde bijvoorbeeld regelmatig met Hope.
En juist dat maakt Wounda’s verhaal zo bijzonder. De chimpansee die ooit nauwelijks nog in leven was, werd moeder en groeide uit tot een belangrijk lid van haar groep. Van bijna-dood naar nieuw leven. Van slachtoffer naar moeder. Van een onzekere toekomst naar hoop.
Jane Goodall:“We are all connected”
Wounda’s verhaal raakt precies aan de overtuiging die Jane haar hele leven uitdroeg: dat we allemaal met elkaar verbonden zijn – mensen, dieren en de natuur waarvan we allemaal afhankelijk zijn.
Jane richtte Tchimpounga bijna dertig jaar geleden op als veilige plek voor chimpansees die slachtoffer zijn geworden van de illegale handel. Vandaag biedt het opvangcentrum nog altijd zorg aan meer dan 150 chimpansees, terwijl een deel van de dieren op de beboste eilanden een zo natuurlijk mogelijk leven leidt.
Wounda laat zien wat er mogelijk is wanneer een dier dat alles is afgenomen, opnieuw veiligheid, zorg, ruimte en sociale verbondenheid krijgt. En haar verhaal is helaas niet uniek. Nog altijd worden chimpansees uit het wild gehaald voor de illegale handel. Daarom blijft het werk van Tchimpounga en de andere opvangcentra zo belangrijk.
Voorkomen is beter dan redden
Het bijzondere verhaal van Wounda laat zien hoe ver de gevolgen van de illegale handel in wilde dieren kunnen reiken. Maar naast het opvangen en verzorgen van geredde chimpansees, zet JGI zich iedere dag in om te voorkomen dat andere chimpansees hetzelfde lot treffen.
In en rond Tchimpounga spelen educatie en natuurbescherming daarbij een belangrijke rol. Lokale gemeenschappen en kinderen worden bewustgemaakt van het belang van chimpansees en hun leefgebieden. Ook werken eco-guards dagelijks aan de bescherming van het gebied en het tegengaan van bedreigingen voor wilde dieren.
Ook in Kibale National Park in Oeganda zijn de rangers onmisbaar. Zij patrouilleren in het bos, verwijderen valstrikken en houden de leefgebieden van chimpansees en andere wilde dieren in de gaten. Zo wordt niet alleen directe bedreiging voor dieren weggenomen, maar wordt ook gewerkt aan een veilige omgeving waarin wilde chimpansees kunnen blijven leven.
Daarnaast investeren we in educatie en samenwerking met lokale gemeenschappen. Want echte bescherming begint bij mensen: wanneer gemeenschappen de waarde van hun natuurlijke omgeving en de dieren die daarin leven kennen, groeit ook de bereidheid om deze samen te beschermen.
Wounda’s verhaal is daarmee niet alleen een verhaal over redding en herstel. Het herinnert ons er ook aan waarom bescherming, educatie en samenwerking zo belangrijk zijn. Door ons wereldwijd in te zetten voor chimpansees én de mensen en natuur die met hen verbonden zijn, werken we aan een toekomst waarin minder chimpansees gered hoeven te worden.
Geef chimpansees zoals Wounda en Zeze een tweede kans
Op World Primate Day staan we extra stil bij Wounda én bij alle andere primaten die onze bescherming nog steeds zo hard nodig hebben.
Het verhaal van Wounda laat zien hoeveel verschil goede zorg en een veilige plek kunnen maken. Ook chimp Zeze kreeg dankzij het team van Tchimpounga een tweede kans. Als baby raakte hij door een aanval van stropers zijn familie en één oog kwijt. Na een intensief herstel groeide hij uit tot een vrolijke en speelse chimpansee.
Met een symbolische adoptie help je mee om Wounda, Zeze en alle andere geredde chimpansees de zorg, bescherming en veilige leefomgeving te bieden die zij nodig hebben.
Help je mee?
Steun het werk van het Jane Goodall Instituut Nederland en help chimpansees een tweede kans te geven. Bedankt!
Adopteer een chimpansee
Foto’s: JGI/Fernando Turmo, Lennart Stolte
