fbpx

Gombe Stream onderzoek centrum

Gombe Stream onderzoekscentrum

Het Gombe Stream Onderzoekscentrum zet het onderzoek voort zoals Jane Goodall dat ooit begon, met nieuwe lange-termijn onderzoeksprojecten naar de chimpansees en met de beste onderzoeksmethoden die er zijn. Een grote hoeveelheid informatie over gedrag en demografie is in drie chimpanseegemeenschappen verzameld: Kasakela, Kahama (helaas verdwenen) en Mitumba. Een van de belangrijkste studies die nu plaatsvindt gaat over de natuurlijke geschiedenis van HIV, het virus dat aids veroorzaakt. Het onderzoek in Gombe is met een duur van bijna 60 jaar één van de langste veldstudies ter wereld. 

Het centrum ondersteunt ook natuurbescherming, zet programma’s op voor lokale bewoners en traint Tanzaniaanse wetenschappers.

In de zomer van 1960 arriveerde Jane Goodall als 26-jarige aan de oevers van het Tanganyikameer om het gedag van chimpansees in het wild te bestuderen. Zij was de eerste ter wereld die een wilde groep chimpansees op de voet volgde. Zonder enige biologische opleiding en met niet meer dan een verrekijker en een notitieboek begon zij aan haar missie.

Jane komt regelmatig terug op haar favoriete berg waar ze een vergezicht op de Gombe-vallei had.

Dankzij haar baanbrekende ontdekkingen over chimpansees die takjes gebruikten als gereedschap en ander ‘menselijk’ gedrag kwam er geld voor een onderzoekscentrum: het Gombe Stream Onderzoekscentrum, dat in 1965 werd opgericht. Drie jaar later werd het gebied uitgeroepen tot nationaal park, het kleinste van Tanzania. National Geographic hielp het onderzoek op gang met technologieën als GIS en satellietopnames om de natuur in kaart te brengen van bovenaf, met fotografen en het verspreiden van de onderzoeksresultaten naar het grote publiek.

Walk in the footsteps of Jane in Gombe

Gombe het gebied 

Google-maps foto van Gombe National Park in Tanzania.


Het verspreidingsgebied van de chimpanseepopulaties in Gombe: Mitumba, Kasakela en Kalande. Bekende chimpansees van de F-family als Flo (1929-1972) met zoon Figan (1954-1982) en dochter Fifi (1958-2004), net als Gremlin (1970) en haar tweeling Glitter & Golden (1998) van de G-family, behoren tot de Kasakela community.


Jane kijkt met onderzoekers naar beelden van chimpansees voor gedragsanalyses.

Werktuigen en oorlog

Gombe was de plaats waar voor het eerst bijzondere gedragingen zijn geobserveerd bij mensapen, die tot dan toe uitsluitend aan mensen toegeschreven werden. Zoals gebruik van werktuigen, waarbij chimpansees zelf takjes geschikt maken om bijvoorbeeld termieten uit een termietenheuvel te vangen. Ook heeft Jane Goodall als eerste ontdekt dat chimpansees ook oorlog voeren, net als mensen.
Begin jaren ’70 waren mannelijke chimpansees van de Kasakela community van elkaar gescheiden geraakt. Zo’n acht mannetjes trokken richting het noorden en zeven mannetjes richting het zuiden. De zuidelijke groep ging uiteindelijk een nieuwe populatie vormen. Dat werd de (nu verdwenen) Kahama community. Die twee groepen werden steeds vijandiger naar elkaar toe en dat leidde tot een 4-jaar durende oorlog in 1974 doordat de Kasakela mannetjes de Kahama groep gingen aanvallen. De leiders van de aanvallen waren Figan, Faben, Humphrey en Frodo’s vader Sherry. Dat ging verder dan alleen het territorium verdedigen. Veel van de Kahama leden werden zelfs tot ernstige verwondingen aan toe afgeranseld tot de dood erop volgde. In 1977 was er nog weinig over van de Kahama community en werd het territorium overgenomen door de Kasakela-mannetjes.

In latere jaren volgde nog meer onrust tussen de Kasakela groep en andere chimpanseepopulaties in Gombe, zoals met de Kalande en Mitumba chimpansees. Voormalig alphamannetje Humprey stierf in 1981 waarschijnlijk aan zijn verwondingen door een aanval van Kalande-mannetjes. En men denkt dat de dochter van Flo (1929-1972), Fifi, door de Mitumba chimpansees is aangevallen en als gevolg daarvan in 2004 overleed.

Moeder en kind

Maar er is nog veel meer ontdekt in Gombe.

Vrouwtjes verlaten de groep zodra ze vruchtbaar zijn. Ze gaan dan op zoek naar een mannetjeschimpansee van een andere groep om een kind mee te krijgen. Ze bepaalt zelf wanneer en of ze overstapt naar die andere groep! Als ze eenmaal het kind heeft gebaard, bekommeren de andere vrouwelijke groepsleden zich ook om de kleine chimpansee. Ze zorgen dus allemaal voor elkaar.

De moeder-kind band is zeker weten de sterkste band. Zowel met een zoon als dochter is de moeder sterk begaan. De overige groepsleden weten dat en respecteren dat ook. Tot de jongen rond de 10 jaar oud zijn blijven ze nog bij de moeder, daarna gaan ze hun eigen weg. Moeder Flo en haar zoon Figan waren een sprekend voorbeeld, die Jane Goodall lieten zien hoe de ban


Gremlin (1970-heden) met haar beroemde en bijzondere tweeling Golden and Glitter


F-Family moeder Flo (1929-1972)


Flo’s zoon Figan (1954-1982)

Vriendjespolitiek

De mannetjes zijn druk met andere dingen. Mannetjes strijden om de macht (de alfa-positie) maar hebben elkaar ook nodig om bondgenootschappen te sluiten. Met vriendjespolitiek kom je het verst! Het is geen dictatuur, er zijn naast de alfa-man ook altijd meerdere hooggeplaatste mannetjes die wat te zeggen hebben. En zelfs sommige vrouwtjes kunnen het ver schoppen in de rangorde.

Bavianen en andere apen

Wat je misschien niet zou verwachten, is dat er ook een hoop bavianen leven in Gombe. Ook daar doen ze onderzoek naar, al sinds 1972, onder leiding van velddirecteur Anthony Collins. Ook bavianen maken een belangrijk onderdeel uit van het ecosysteem in Gombe, vooral omdat chimpansees ze als prooidieren zien. Er moet een bepaalde balans zijn tussen de aantallen bavianen en de chimpansees, zodat de chimpansees af en toe een baviaan kunnen vangen als ze op jacht gaan en zodat er nog genoeg bavianen overblijven zonder uit te sterven. Dr. Anne Pusey, een studentonderzoeker van Jane Goodall, is hoofd van het JGI Center voor primatenonderzoek van de Universiteit in Minnesota, USA. Zij ontvangt de data die de veldwerkers over de bavianen verzamelen in Gombe. Die data analyseert ze om vervolgens conclusies te kunnen trekken over het gedrag en de levenswijze van de bavianen in Gombe.

In 2016 bleek dat er een seksueel overdraagbare ziekte was in de groep bavianen van Gombe: Treponema. Verder is in sporadische gevallen ontdekt dat ook vrouwtjes van groep veranderen, maar slechts 3 keer is dat gezien. Dus het is lang niet zo gewoon als bij chimpanseevrouwtjes, die altijd de groep verlaten zodra ze vruchtbaar zijn.

Vanaf 2013 wordt een groep gevolgd van 53 meerkatten, weer een andere apensoort. Ook kijken onderzoekers met veldobservaties naar het gedrag van deze apensoort in interactie met andere apen als de bavianen, chimpansees en colobusapen.

JGI/ Bill Wallauer

Gombe is meer dan alleen onderzoek

Je kan moeilijk chimpansees helpen zonder de lokale bevolking erbij te betrekken. Lokale gemeenschappen werken nu mee aan het Gombe Ecosysteem rond het Nationaal Park. Dat is begonnen met het Take Care of TACARE- project in Tanzania. Het programma startte met een Tanzaniaanse groep vrijwilligers die de mensen vroegen waar ze behoefte aan hadden.

Dat was geen natuurbehoud in eerste instantie, maar gezondheid en een toekomst voor hun kinderen. Een kleine groep vrouwen ontving microkredieten zodat ze hun kinderen naar school konden sturen. Vooral aan meisjes wordt onderwijs vaak ontzegd omdat ze voor hun jongere broertjes en zusjes moeten zorgen. In 24 dorpen worden de mensen nu geholpen. Vrouwen krijgen trainingen over boekhouding, administratie en onderwijs.

Inmiddels wordt er ook aan natuurbehoud gewerkt, vooral om de kale heuvels van Gombe te herbebossen. Vanaf begin jaren ’80 is Jane zich hier sterk voor in gaan zetten, toen ze zich realiseerde dat de bossen aan het verdwijnen waren. Lokale bewoners kappen bomen voor brandhout en hebben door intensieve landbouw de grond uitgeput.

Het Jane Goodall Instituut heeft gezorgd voor brandstofefficiëntie oventjes, die de lokale bewoners gebruiken om te koken. Die hebben de houtkap in de regio vermindert met meer dan de helft. Verder zaaien lokale gemeenschappen plantjes en laten deze uitkiemen en doorgroeien tot bomen. Sinds de start van TACARE zijn al een miljoen bomen herplant op deze manier. Ander duurzaam gebruik van grondstoffen zorgt ervoor dat de grond opnieuw leven wordt ingeblazen.

Hoe lokale gemeenschappen betrokken raakten bij natuurbehoud in Gombe en omgeving

En hoe nu verder in de toekomst?

De doelen voor de toekomst voor Gombe 2028 zijn gesteld: het moet een groot, levend natuurgebied blijven waar soorten in vrijheid kunnen leven. Gombe moet een gezond ecosysteem blijven waar mensen en dieren, en dan vooral chimpansees en bavianen, in gezonde interactie met hun omgeving kunnen leven.

Studenten en onderzoekers blijven hard hun best doen om Tanzania een voorbeeld te laten zijn voor de rest van de wereld met belangrijke onderzoeken. Dit moet ook een voorbeeld zijn voor niet alleen de wetenschap, maar ook het publiek, door te laten zien hoe we ontdekkingen kunnen vertalen naar betekenisvolle acties. Lokale bewoners, de Tanzaniaanse regering en de universiteiten doen er alles aan om chimpansees en hun omgeving te beschermen.

Nieuws

In november 2018 werd bekend gemaakt dat Jane met haar langste chimpanseestudie in Gombe in het World Guiness Record wordt opgenomen. Lees meer:

Nieuwsbericht Onderzoek Dr. Jane Goodall in Guiness World Records 

Guinnes World Records Nieuws over Dr. Jane Goodall

Meer info

Een mooi en volledig overzicht van alle chimpansees in Gombe is te vinden op Wikipedia. 

Bekijk Gombe van dichtbij met Google’s streetview 

Video voor kinderen over Gombe en Jane op YouTube

Boeken over Gombe

Goodall, Jane. 1971. In the Shadow of Man. Boston: Houghton Mifflin Company.

Goodall, Jane. 1986. The Chimpanzees of Gombe: Patterns of Behavior Boston: Bellknap Press of the

Harvard University Press.

Goodall, Jane. 1988. My Life with the Chimpanzees New York: Byron Press.

Goodall, Jane. 1990. Through a Window: My Thirty Years with the Chimpanzees of Gombe Boston:

Houghton Mifflin Company.

Another Well-Deserved Tribute to Fifi: The Jane Goodall Institute World Report. Volume III, pp. 6-8.

Shah, A.; Rogers, F. (2014). Tales from Gombe. Firefly. ISBN 978-1-77085-468-0.