Wat gebeurt er als een hechte gemeenschap langzaam uit elkaar valt? Een recent artikel in het toonaangevende tijdschrift Science laat zien hoe een groep chimpansees in Oeganda uiteenviel, met uiteindelijk dodelijke gevolgen. Het onderzoek raakt aan een belangrijke vraag die ook voor ons mensen pijnlijk herkenbaar is: hoe ontstaat conflict binnen een groep die ooit zo verbonden was?
Het Jane Goodall Instituut Nederland ondersteunt al decennialang het Kibale Snare Removal Project in het park, wat laat zien hoe groot de druk is op chimpanseepopulaties door menselijke activiteiten, zoals het plaatsen van snares (vallen) in hun leefgebied.
Een gemeenschap die uit elkaar viel
In het Kibale National Park in Oeganda leefde jarenlang één van de grootste bekende groepen wilde chimpansees. Onderzoekers volgden deze gemeenschap meer dan 30 jaar en zagen hoe sociale banden langzaam verzwakten.
Dit soort langlopend veldonderzoek bouwt voort op het baanbrekende werk van Jane Goodall, die als eerste liet zien hoe belangrijk individuele relaties en sociale structuren zijn binnen chimpansee-gemeenschappen.
Belangrijke individuen, vaak oudere mannetjes die als ‘bruggenbouwers’ fungeerden, verdwenen. Tegelijkertijd veranderden machtsverhoudingen en groeide de groep. Uiteindelijk splitste de gemeenschap zich rond 2015 in twee rivaliserende groepen.
Wat volgde was uitzonderlijk: voormalige groepsgenoten keerden zich tegen elkaar in georganiseerde, dodelijke confrontaties. Een ontwikkeling die door onderzoekers wordt omschreven als een soort “burgeroorlog”.
Een zeldzaam, maar niet uniek fenomeen
Volgens gedragsbioloog en onze ambassadeur Patrick van Veen is dit een bijzonder, maar niet volledig uniek verschijnsel:
“Bij chimpansees is dit zelden beschreven,” legt hij uit. “Maar bij bavianen, waar al meer dan 50 jaar onderzoek naar wordt gedaan in Gombe National Park, zien we dit soort groepssplitsingen juist regelmatiger.”
De oorzaak ligt mogelijk in een combinatie van groepsgrootte en beschikbare voedselbronnen. Wanneer een groep te groot wordt voor het beschikbare voedsel, kan de sociale druk oplopen en uiteindelijk leiden tot een breuk.
Bij chimpansees speelt waarschijnlijk iets vergelijkbaars, maar daar komt nog een extra laag bij: hun complexe sociale structuur. Het wegvallen van belangrijke individuen, zoals ook in het artikel wordt beschreven, kan een kettingreactie veroorzaken. Tegelijkertijd benadrukt Patrick dat er waarschijnlijk meerdere factoren meespelen en dat de vraag is of dit onderzoek alle oorzaken volledig kan verklaren.
Belangrijke nuance: onderzoek en interpretatie
Ook in de Nederlandse media kreeg dit onderzoek aandacht, onder andere op NU.nl. Het artikel wekt mogelijk de indruk dat dit soort processen goed in kaart zijn gebracht bij chimpansees, maar dat is niet helemaal het geval. Slechts een klein aantal groepen is gewend aan menselijke aanwezigheid (gehabitueerd) en kan langdurig gevolgd worden.
De groep in dit onderzoek is bovendien de grootste gehabitueerde groep die we kennen. Dat maakt het onderzoek waardevol, maar betekent ook dat we voorzichtig moeten zijn met generalisaties. Het is goed mogelijk dat dit soort conflicten vaker voorkomen, maar simpelweg niet worden waargenomen.
Over ‘bijvoeren’ en onderzoeksmethoden
In het artikel over het recente onderzoek in Oeganda wordt ook verwezen naar het gebruik van voedsel tijdens het onderzoek. Dit kan vragen oproepen, maar hier is volgens Patrick van Veen een belangrijke nuance nodig. Er was namelijk geen sprake van structureel bijvoeren om het dieet van de chimpansees aan te vullen. Onderzoekers maakten gebruik van zogenaamde voedselputten om chimpansees beter te kunnen observeren en filmen. Dit was tijdelijk en had een praktisch doel.
Sterker nog: deze methode werd mede ingezet om problemen te voorkomen. Chimpansees kwamen regelmatig bananen stelen uit het onderzoekskamp. Door voedsel buiten het kamp aan te bieden, werd juist afstand gecreëerd tussen mensen en chimpansees, wat zowel voor dieren als onderzoekers veiliger is.
De nalatenschap van Jane
Dit onderzoek staat in een lange traditie die ooit begon met het werk van Jane Goodall. Zij liet als eerste zien hoe complex chimpansees zijn: sociaal, emotioneel en soms ook gewelddadig. In haar onderzoek in Gombe National Park documenteerde ze in de jaren ’70 al een gewelddadig conflict tussen chimpanseegroepen; een ontdekking die destijds de wereld schokte.
Sindsdien weten we dat chimpansees niet alleen conflicten kennen, maar ook beschikken over indrukwekkende manieren om die weer op te lossen. Zo toonden primatoloog Frans de Waal en de bioloog en etholoog Jan van Hooff al in de jaren ’70 en ’80 aan dat chimpansees actief aan verzoening doen na conflicten. Dit werk, onder andere uitgevoerd in Burgers’ Zoo, liet zien dat empathie en herstel van relaties diep geworteld zijn in primatengedrag.
Meer dan ‘geen taal’
Soms wordt gesteld dat chimpansees “geen taal” hebben. Dat klopt in menselijke zin: ze beschikken niet over taal zoals wij die kennen. Maar dat betekent niet dat ze niet communiceren. Integendeel: chimpansees communiceren zeer effectief via geluiden, gezichtsuitdrukkingen en lichaamstaal. Hun sociale leven is daar volledig op gebouwd.
Chimpansees zijn onze naaste verwanten. Hun gedrag laat zien hoe belangrijk sociale verbindingen zijn en hoe kwetsbaar ze kunnen zijn. Dit onderzoek benadrukt dat conflict niet zomaar ontstaat. Het groeit wanneer relaties onder druk komen te staan, wanneer balans verdwijnt, en wanneer belangrijke individuen wegvallen.
Tegelijkertijd herinnert het ons eraan hoe belangrijk het is om chimpansees en hun leefgebied te beschermen. Verstoring van hun omgeving kan directe gevolgen hebben voor hun sociale stabiliteit.
Het volledige artikel in Science gaat dieper in op de oorzaken en gevolgen van deze uitzonderlijke gebeurtenis.
Over Patrick van Veen
Patrick van Veen is gedragsbioloog en expert op het gebied van menselijk en dierlijk gedrag. Hij is al jarenlang verbonden aan het werk van Jane Goodall, en goede vriend en vervult de rol van emeritus chair van het Jane Goodall Institute Global. Als ambassadeur van het Jane Goodall Instituut Nederland zet hij zich in om Jane’s boodschap van hoop en actie verder te verspreiden.
Onze dank gaat uit naar Patrick van Veen voor zijn waardevolle duiding van dit artikel en onderzoek, en voor het delen van de beelden. Foto credit chimps in Kibale: Aaron Sandel
